امام زين‌العابدين (عليه‌السلام) در دوراني به امامت رسيد كه جامعه، روزگار پر فراز و نشيبي را پشت سر مي‌گذاشت و همه ارزش‌هاي ديني، دست خوش تحريف و تغيير امويان شده بود. (5) آن حضرت در شرايطي به امامت رسيد كه كج‌انديشي، فرصت‌طلبي، عدالت‌گريزي،‌ دنياپرستي و عافيت طلبي از ويژگي‌هاي برجسته آن بود (6) و ياران حقيقي حضرت، بسيار اندك بودند. ايشان خود در اين باره مي‌فرمود «در تمام مكه و مدينه، بيست نفر نيستند كه ما را دوست بدارند». (7)

در آن زمان جامعه از فقدان قانون، نبود عدالت اجتماعي، ساخت و پرداخت احاديث دروغين و داستان‌پردازي‌هاي بي‌فايده،‌ جبرگرايي و رواج ناداني رنج مي‌برد و به طور كلي مي‌توان آن دوره را عصر اختناق و نوميدي از پيروزي حركت مسلحانه ناميد (8) بنابر نقل تاريخ‌نگاران، آن حضرت امامت را به طور پنهاني و با تقيه شديد و در زماني دشوار عهده‌دار شد. (9)

با توجه به آن شرايط،‌ امام زين‌العابدين (عليه‌السلام) كه رنگ به رنگ شدن مردمان را در دوران امام حسن و امام حسين (عليه‌السلام) ديده بود و شدت خفقان و انحطاط فكري و سياسي مسلمانان را به چشم مي‌ديد، نمي‌توانست حركتي مسلحانه انجام دهد و بايد روش‌هاي مبارزاتي ديگري را برمي‌گزيد كه در اين نوشتار به اختصار به آن‌ها مي‌پردازيم.

تبیان زنجان

از راه‌هاي مبارزه امام زين‌العابدين (عليه‌السلام) با حكومت ستمگر و سخت‌گير اموي، روشنگري از راه نشر دانش ناب اهل بيت (عليه‌السلام) بود. به شهادت تاريخ، ايشان مسجد رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) را مدرسه خويش ساخت و در موضوع‌هاي گوناگون فقه، تفسير، حديث، فلسفه، كلام،‌ عرفان و اخلاق مباحث علمي و حوزه درسي داير كرد. آن حضرت هر روز جمعه، جلسه سخنراني عمومي برگزار مي‌كرد و به پند و اندرز مردم، ترغيب به زهد در دنيا و شوق به آخرت و نشر آموزه‌هاي ديني مي‌پرداخت (10) همين روشنگري‌ها روز به روز، بر شمار دوستان و ياران اهل بيت (عليه‌السلام) مي‌افزود و زمينه را براي فعاليت‌ امام باقر و امام صادق (عليه‌السلام) در سال‌هاي بعد فراهم مي‌كرد. بر اين اساس، بسياري از دانشمندان و فقيهان آن دوره، شاگردان مكتب علمي و دانشگاه امام زين‌العابدين (عليه‌السلام) بودند. (11)

مهم‌ترين ميراث فرهنگي امام زين‌العابدين (عليه‌السلام) صحيفه سجاديه كه آن را زبور آل محمد (صلي‌الله عليه و آله و سلم) و انجيل اهل بيت (عليهم‌السلام) نيز مي‌خوانند. (12) اين مجموعه سترگ، تنها شامل راز و نياز با خدا و بيان حاجت در پيشگاه باري ‌تعالي نيست، بلكه دريايي بي‌كران از علوم و معارف اسلامي است كه در آن، مسائل عقيدتي،‌ فرهنگي،‌ اجتماعي، سياسي و پاره‌اي از قوانين طبيعي و احكام شعري در قالب دعا مطرح شده است.

هدف اصلى و نهايى از تحقق و كاوش در زندگى معصومين (ع ) ، در حقيقت شناخت مواضع دينى و اجتماعى و معرفت پيامها و درسها و شيوه عملى ايشان است . زيرا امام يعنى جلودار قافله صالحان به سوى ارزشها، امام يعنى هدايتگر خلق به سوى خدا.

و كسانى مى توانند اهل ولايت و رهپوى مسير صلاح و هدايت باشند كه نخست پيشواى خود را آن گونه كه بايد بشناسند و بر اساس شناخت و معرفت ، وى را الگوى عملى و اعتقادى خود قرار دهند.ما نیز در ای ویژه نامه بر معرفی و شناخت هر چه بیشتر امام بزرگوار ، امام زين‌العابدين (عليه‌السلام  می کوشیم .